Położenielogo

Bieszczadzki Park Narodowy

     Bieszczadzki Park Narodowy powstał w 1973 roku. Miał wówczas powierzchnię 5,5 tys. ha, w latach następnych był wielokrotnie powiększany i obecnie zajmuje obszar 29,2 tys. ha. Jest to trzeci co do wielkości park narodowy w Polsce i największy park narodowy w polskich górach.

krajobraz     Bieszczady, najdalej na południowy wschód wysunięte pasmo górskie, to jedyny obszar Karpat Wschodnich znajdujący się w granicach Polski. Bieszczadzki Park Narodowy położony jest w obszarze tych gór, w najwyższej ich części i stanowi jednolitą całość z tzw. otuliną, na którą składają się dwa parki krajobrazowe: Doliny Sanu i Otrytu oraz Ciśniańsko-Wetliński. Są one częścią wielkiego łuku Karpat, ciągnącego się na przestrzeni 1300 km od Bratysławy do Żelaznej Bramy nad Dunajem.

     W obecnych granicach Polski znajdują się tylko Bieszczady Zachodnie, które wraz z pogórzem bieszczadzkim stanowią wielki kompleks lasów, opustoszałych gór i miejscowości oraz dzikiej przyrody, która ponownie wkroczyła na swój teren, kiedyś jej zabrany w celach gospodarczego wykorzystania przez człowieka.

     Bieszczadzki Park Narodowy został powołany do ochrony typowego krajobrazu Karpat Wschodnich, charakterystycznego dla tych gór układu pięter roślinno-klimatycznych, ochrony obszarów koncentracji rzadkich gatunków wschodniokarpackich i wysokogórskich zbiorowisk roślinnych oraz biocenoz puszczańskich z fauną dużych drapieżnych ptaków i ssaków.

Przykład zniszczenia gołoborza
Przykład zniszczenia gołoborza.
     Tragiczne wydarzenia historii XX wieku - w tym dawnych mieszkańców tych ziem Bojków i Łemków, spowodowały, że opustoszałe Bieszczady stały się niezmiernie atrakcyjnym regionem turystycznym przejmującym jak gdyby legendy przedwojennych polskich Karpat Wschodnich z Czarnohorą i Huculszczyzną na czele.

     Od przeszło pół wieku następuje nieustający proces naturalizacji istniejących ekosystemów leśnych, nieleśnych i połoninowych. W miejscu dawnych wsi wykształciła się tzw. kraina dolin, która wyróżnia się bogatą roślinnością i pozostałymi po dawnych osadach śladami zadrzewień, sadów, dróg, przydrożnych krzyży oraz cmentarzy z cerkwiskami (fundamenty dawnych cerkwi).

Połoniny
Na terenie Bieszczad chronione są największe w Europie kompleksy naturalnych lasów bukowych i wschodniokarpackich łąk zwanych połoninami. Do najpiękniejszych należą widoczne na zdjęciu połoniny: Wetlińska i Caryńska (w tle).
     Powróciły w Bieszczady występujące dawniej, a wytępione i wypłoszone przez człowieka wielkie drapieżniki (niedźwiedź brunatny, ryś, żbik, wilk).

     Bieszczady charakteryzują się tzw. rusztową budową grzbietów, które biegną równolegle do siebie z południowego wschodu na północny zachód. Najwyższe szczyty to Tarnica (1346 m n.p.m.), Halicz (1333), Bukowe Berdo (1313), Kopa Bukowska (1312), Wielka Rawka (1307), Połonina Caryńska (1297), Rozsypaniec (1272), Połonina Wetlińska (1253), Kińczyk Bukowski (1251).

     Typowy górski klimat ma cechy klimatu kontynentalnego podkreślane przez duże amplitudy temperatur oraz bardzo silne wiatry z kierunków południowych, powodujące gwałtowne zmiany temperatur i wilgotności powietrza. Roczne opady wynoszą od 800 mm w dolinach do 1250 mm na najwyższych szczytach. Grzbiety zbudowane są przeważnie z twardych piaskowców, a w dolinach widoczny jest flisz karpacki w postaci łupków, bardzo wrażliwych na zmiany temperatur.

     Potoki i rzeki płyną równolegle do grzbietów, zmieniając bieg nagle na południe, przecinając pasma gór malowniczymi przełomami. Koryta rzek przegradzane są licznymi progami skalnymi tworząc malownicze zakola wzdłuż bardzo długich dolin. Główną rzeką polskich Bieszczadów jest San.

Połoniny     Bieszczady położone są w obszarze granicznym pomiędzy Karpatami Zachodnimi i Wschodnimi. Odrębność Bieszczadów Wysokich leżących w obszarze Bieszczadzkiego Parku Narodowego podkreśla obecność w szacie roślinnej gatunków górskich i wysokogórskich.

     Teren Parku położony jest powyżej 600 m n.p.m. i w związku z tym obejmuje część wyższą krainy dolin, piętro regla dolnego oraz piętro połonin rozciągające się od 1150 m n.p.m. po najwyższe szczyty. Piętro regla dolnego zajmują lasy górskie, których naturalne pochodzenie podnosi ich wartość przyrodniczą. Są to lasy przeważnie bukowe, bukowo-jodłowe, bukowo-jaworowe, olszowe, świerkowo-jodłowe. Powyżej górnej granicy lasu rozciąga się piętro połonin zakończone bardzo malowniczymi skałkami i wielkimi polami rumowisk.

     Skałki występują w postaci długich grzbietów, które tworzą grań w formie poszczerbionego grzebienia (Krzemień), co szczególnie upiększa krajobraz połonin. Przyjmuje się tezę, że piętro połonin ukształtowało się przez czynniki naturalne zmienione przez człowieka w czasie jego działania gospodarczego (wypas, koszarowanie, powiększanie pastwisk).

Fiołek dacki
Fiołek dacki należy do nakpiękniejszych roślin bieszczadzkich połonin.
     Zbiorowiska połoninowe można połączyć w trzy grupy: zbiorowiska zaroślowe połonin, zbiorowiska traworo-ślinne, ziołoroślinne i krzewinkowe oraz zbiorowiska alpejskie: murawy, bażyniska, borówczyska, torfowiska, zbiorowiska szczelin i półek skalnych. Połoniny objęte są ochroną ścisłą, a udostępniane do zwiedzania przez turystów są ze szlaków turystycznych. Endemiczne dla Bieszczadów lub Karpat Wschodnich biocenozy występują najczęściej na połoninach. Są to np. kwieciste murawy wysokogórskie z pełnikiem i chabrem miękkowłosym, łąka połoninowa ze śmiałkiem darniowym, traworośla oraz borówczyska. Osobną grupę tworzą endemiczne wschodniokarpackie zbiorowiska zaroślowe połonin z olszą zieloną i jarzębiną.

     Flora Parku i Bieszczadów odznacza się bardzo dużym bogactwem. Najlepiej poznaną grupą roślin na tym terenie są rośliny naczyniowe - ogółem jest ich około 780. "Polska czerwona księga roślin" obejmuje 18 gatunków, "Polska czerwona lista" - 34, natomiast na terenie Parku występują 74 gatunki roślin prawnie chronionych. Ende-mity Karpat Wschodnich reprezentują wilczomlecz karpacki i przeniec biały. Pod względem mikroflory Bieszczady są najbogatszym regionem w polskich Karpatach. Stwierdzono tu około 1000 gatunków grzybów, ponad 445 gatunków porostów oraz 252 gatunki mchów.

Połonina
Połonina Bukowego Berda to jeden z najpiękniejszych bieszczadzkich szlaków.
     Dużą osobliwością są torfowiska wysokie. Najbardziej znane spośród 8 występujących w Bieszczadach usytuowane są w dolinie Wołosatki i Górnego Sanu i objęte są ochroną rezerwatową. Dwa z nich udostępniano do zwiedzania (Wołosate, Tarnawa) odpowiednimi pomostami.

     Fauna Bieszczadów jest typowa dla tej części Karpat Wschodnich. Potwierdza się, że Bieszczadzki Park Narodowy wraz z otuliną to najciekawsza ostoja ssaków i ptaków drapieżnych w Polsce. Stwierdzono występowanie około 284 gatunków kręgowców w całych Bieszczadach, natomiast w Bieszczadzkim Parku Narodowym 231, w tym: l bezżuchwowiec, 10 gatunków ryb, 11 płazów, 7 gadów, 144 ptaków, 58 ssaków. Badania ichtiofauny wykazały zmiany w rybostanie bieszczadzkich potoków i rzek. Zniknęła troć, spadła liczebność świnki i brzany, pojawił się lipień i okoń. Podstawową rybą w tutejszych potokach jest pstrąg potokowy. W Bieszczadzkim Parku Narodowym występują 144 gatunki ptaków, w tym 122 lęgowych. Najliczniej reprezentowane są ptaki drapieżne (23 gatunki) oraz sowy i dzięcioły. Ssaki Bieszczadzkiego Parku Narodowego i otuliny liczą 58 gatunków. Najliczniej reprezentowane są drobne ssaki (gryzonie, owadożerne, nietoperze itp.). Od 1992 roku prowadzona jest w Parku restytucja bobra (obecnie 130 sztuk w 32 rodzinach).

     W Bieszczadach potwierdza się występowanie szczególnie rzadkich w Polsce i w całej Europie wielkich drapieżników. Największy z nich - niedźwiedź brunatny, osiągający wagę od 150 do 400 kg - występuje w całych Bieszczadach, a jego populacja oceniana jest na 50 sztuk, z czego w Parku około 10 sztuk (dane z 2002 roku).

wilk     Wilki stanowią w Bieszczadach najliczniejszą populację w skali Polski - na terenie Parku żyje 5 watah wilczych, liczących około 25 sztuk. Populację rysia określa się na 24 sztuki, w tym na obszarze Parku 6 sztuk, a jelenia szlachetnego - na 1725 sztuk (w Parku 340); obszar Bieszczadzkiego Parku Narodowego jest ważną ostoją jelenia, zwłaszcza w sezonie letnim i okresie rykowiska.

     Od 1963 roku sprowadzono w Bieszczady kilka egzemplarzy żubra z linii kaukaskiej. Obecnie ich stan określa się w obrębie Parku na 60-70 sztuk, a ogólną populację w Bieszczadach na około 120 sztuk.

     Bieszczadzki Park Narodowy chroni fragmenty wschodniokarpackiej przyrody w polskiej części Bieszczadów. W wyniku szczegółowej waloryzacji zasobów przyrodniczych ustalono strefowanie dla Parku i otuliny. Strefa ochrony ścisłej obejmuje około 70% powierzchni Parku, pozostała część to strefa ochrony czynnej (buforowej) i krajobrazowej. Parki krajobrazowe stanowiące otulinę tworzą naturalną barierę chroniącą Park. Jest to duży obszar o wysokich walorach przyrodniczych, gdzie dopuszcza się ekstensywne gospodarowanie człowieka.

     W 1992 roku UNESCO - w ramach programu Mab and Biosphere - powołało w polskiej części rezerwat biosfery, w skład którego wchodzą następujące jednostki ochronne: Bieszczadzki Park Narodowy, Park Krajobrazowy Doliny Sanu oraz Ciśniansko-Wetliński Park Krajobrazowy. Obszar ten stanowi centralną część Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery "Karpaty Wschodnie", który uzyskał status trójstronnego (Polska, Ukraina, Słowacja) w 1999 roku.

Rawki i Dział
Rawki i Dział (widok z Wetlińskiej).
     Międzynarodowy Rezerwat Biosfery "Karpaty Wschodnie" wyróżnia się swoistymi walorami przyrodniczymi, krajobrazowymi i kulturowymi, toteż objęcie go w całości ochroną ma duże znaczenie dla zachowania dziedzictwa przyrodniczego Ziemi, w tym także wartości kulturowych tej części Europy. Jest to jedyny rezerwat biosfery, w którym znajdują ochronę największe w Europie kompleksy naturalnych lasów bukowych oraz wschodniokarpackich górskich łąk zwanych połoninami.

Osuwisko
Osuwisko na Wetlince.
     Wszystkie obszary tworzące międzynarodowy rezerwat biosfery ściśle ze sobą współpracują na rzecz ochrony przyrody oraz sposobu zarządzania i kontaktu z miejscowymi społecznościami. Park stał się inicjatorem współpracy międzynarodowej, w dniu 17 września 2002 roku jako pierwszy obszar chroniony w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej otrzymał z rąk króla Szwecji Certyfikat Europejskiej Sieci PAN PARKS za wartości przyrodnicze i ocenę pozytywną za zarządzanie terenami chronionymi. W 1998 roku Park (jako jeden z dwóch w Polsce) otrzymał "Dyplom Europejski", który potwierdził gwarancję jakości przyrodniczej tego obszaru oraz był wyrazem uznania za skuteczną działalność w zakresie ochrony przyrody i sposobu zarządzania Parkiem. Jednym z takich sposobów jest wykorzystywanie dla celów organizacji zrównoważonej turystyki. Przykładem skutecznej działalności może być zagospodarowanie terenów dawnych owczarni w Wołosatem i zorganizowanie w tym miejscu Zachowawczej Hodowli Konia Huculskiego (obecnie jest tu 30 licencjonowanych matek i 42 sztuki przychówku). Hodowla stała się podstawą turystyki konnej w Bieszczadach.

     Edukacja ekologiczna jest jednym z podstawowych zadań wykonywanych przez Park. Celom tym służą ośrodki: Naukowo-Dydaktyczny i Muzealny w Ustrzykach Dolnych oraz Informacyjno-Edukacyjny w Lutowiskach.

     Współczesną misją Bieszczadzkiego Parku Narodowego, oprócz ochrony najcenniejszych zasobów przyrodniczych, jest kreowanie polityki zrównoważonego rozwoju na znacznie większym obszarze, również poza granicami Polski, w ukraińskiej i słowackiej części Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery "Karpaty Wschodnie". Kreowanie tej polityki to wielka szansa rozwoju gmin przylegających do Parku i wewnątrz, poprzez rozbudowę bazy i usług turystycznych.